Dụ ngôn các yến bạc - Chú giải Tin Mừng CN 33 Thường Niên

Tin Mừng theo thánh Mát-thêu (Mt 25,14–30)

¹⁴ “Quả thế, cũng như có người kia sắp đi xa, liền gọi đầy tớ đến mà giao phó của cải mình cho họ. ¹⁵ Ông cho người này năm yến, người kia hai yến, người khác một yến, tùy khả năng riêng mỗi người. Rồi ông ra đi.

¹⁶ Lập tức, người đã lãnh năm yến lấy số tiền ấy đi làm ăn buôn bán, và gây lời được năm yến khác. ¹⁷ Cũng vậy, người đã lãnh hai yến gây lời được hai yến khác. ¹⁸ Còn người đã lãnh một yến thì đi đào lỗ chôn giấu số bạc của chủ.

¹⁹ Sau một thời gian lâu dài, ông chủ các đầy tớ ấy đến và thanh toán sổ sách với họ. ²⁰ Người đã lãnh năm yến tiến lại gần, đưa năm yến khác, và nói: ‘Thưa ông chủ, ông đã giao cho tôi năm yến, tôi đã gây lời được năm yến khác đây.’ ²¹ Ông chủ nói với người ấy: ‘Khá lắm! Hỡi đầy tớ tài giỏi và trung thành! Được giao ít mà anh đã trung thành, thì tôi sẽ giao nhiều cho anh. Hãy vào mà hưởng niềm vui của chủ anh!’

²² Người đã lãnh hai yến cũng tiến lại gần và nói: ‘Thưa ông chủ, ông đã giao cho tôi hai yến, tôi đã gây lời được hai yến khác đây.’ ²³ Ông chủ nói với người ấy: ‘Khá lắm! Hỡi đầy tớ tài giỏi và trung thành! Được giao ít mà anh đã trung thành, thì tôi sẽ giao nhiều cho anh. Hãy vào mà hưởng niềm vui của chủ anh!’

²⁴ Rồi người đã lãnh một yến cũng tiến lại gần và nói: ‘Thưa ông chủ, tôi biết ông là người hà khắc, gặt chỗ không gieo, thu nơi không vãi. ²⁵ Vì thế, tôi đâm sợ, mới đem chôn giấu yến bạc của ông dưới đất. Của ông đây, ông cầm lấy!’

²⁶ Ông chủ đáp: ‘Hỡi đầy tớ tồi tệ và biếng nhác! Anh đã biết tôi gặt chỗ không gieo, thu nơi không vãi, ²⁷ thì đáng lý anh phải gửi số bạc của tôi vào ngân hàng, để khi tôi đến, tôi thu được cả vốn lẫn lời chứ! ²⁸ Vậy các ngươi hãy lấy yến bạc khỏi tay nó mà đưa cho người đã có mười yến. ²⁹ Vì phàm ai đã có, thì được cho thêm và sẽ có dư thừa; còn ai không có, thì ngay cái đang có, cũng sẽ bị lấy đi. ³⁰ Còn tên đầy tớ vô dụng kia, hãy quăng nó ra chỗ tối tăm bên ngoài: ở đó, sẽ phải khóc lóc nghiến răng.’”

Bối cảnh

Trong ba Chúa nhật cuối cùng của năm phụng vụ này, các bài Tin Mừng đều được trích từ chương 25 Tin Mừng theo thánh Mát-thêu:

Chúa nhật XXXII: Dụ ngôn các trinh nữ khôn ngoan và khờ dại (cc. 1–13).
Chúa nhật XXXIII: Dụ ngôn các yến bạc, còn gọi là dụ ngôn ba người đầy tớ (cc. 14–30).
Lễ Chúa Kitô Vua: Cuộc Phán Xét Chung (cc. 31–46).

Đây là những phần kết thúc diễn từ thứ năm của Đức Giêsu (Mt 24,3–25,46), mà R. T. France (2007) gọi là: “Sự kết thúc của trật tự cũ và vương quyền của Con Người: Diễn từ về tương lai”.

Cũng cần lưu ý rằng đoạn Mt 24,45–51, nói về người đầy tớ trung tín và người đầy tớ bất trung, nằm ngay trước dụ ngôn các trinh nữ khôn ngoan và khờ dại, mang nhiều chủ đề tương tự hai dụ ngôn tiếp theo. Tuy nhiên, đoạn này không được dùng làm bài Tin Mừng Chúa nhật.

Đâu là trọng tâm? Một câu hỏi có thể được đặt ra đối với các bài Tin Mừng Chúa nhật XXXII và XXXIII là: trọng tâm của các bản văn nằm ở đâu? Một số học giả cho rằng trọng tâm nằm ở những cảnh phán xét kết thúc các dụ ngôn. Những người khác lại cho rằng trọng tâm thực sự là chủ đề “sẵn sàng”, vốn chi phối dụ ngôn trước đó và vẫn nằm ở trung tâm dụ ngôn được đọc trong tuần này. Một học giả là Lambrecht đề nghị gọi toàn bộ phần này là “Lời khuyên nhủ hãy tỉnh thức”, bởi phần này trình bày một cuộc “ngự đến” cùng những hệ quả đối với những ai phải chuẩn bị đón nhận cuộc ngự đến ấy, hoặc đã không chuẩn bị.

Dụ ngôn các yến bạc tiếp nối câu hỏi mà dụ ngôn các phù dâu để ngỏ: sẵn sàng nghĩa là gì? Sẵn sàng không phải là thụ động “chờ đợi”, một thứ thụ động vô trách nhiệm, chẳng tạo ra hoa trái, mà ông chủ sắp trở về lại có thể dễ dàng chấp nhận. Thời gian chờ đợi không nhằm trở thành một khoảng “trì hoãn” trống rỗng, vô nghĩa, nhưng là cơ hội để sử dụng tốt những “yến bạc” đã được trao phó cho các “đầy tớ” của ông chủ. Đây cũng là chủ đề hiện diện rõ ràng trong trình thuật về người đầy tớ trung tín và người đầy tớ bất trung.

Các yến bạc. Từ Hy Lạp được dùng trong dụ ngôn là talanton, tự nó không mang ý nghĩa ẩn dụ. Đây đơn giản là một đơn vị trọng lượng dùng để cân kim loại quý, chẳng hạn vàng hoặc bạc. Trong tiếng Anh, việc dùng từ talent để chỉ năng khiếu hay khả năng chỉ thực sự xuất hiện từ thế kỷ XIII, khi từ này mang nghĩa ẩn dụ dựa trên chính dụ ngôn này. Trước thời điểm ấy, ngay cả từ tương đương trong tiếng Pháp trung cổ, talent, cũng chỉ có nghĩa là “trọng lượng”. Chúng tôi nêu điều này để nhắc rằng, trước khi đi đến ý nghĩa ẩn dụ của Kinh Thánh, cần xem xét nghĩa đen của bản văn.

Những bản văn song song. Dụ ngôn này có một bản văn “song song” sơ lược về tình tiết căn bản, nhưng không có các chi tiết tương ứng, ở Mc 13,34; và một bản văn đầy đủ hơn nhiều ở Lc 19,11–27. Dụ ngôn của thánh Lu-ca có bối cảnh khác, lời dẫn nhập giải thích rõ ràng (Lc 19,11), thêm chi tiết về hành trình đi “nhận vương quyền”, những thần dân chống đối và hình phạt dành cho họ (Lc 19,14.27). Hơn nữa, các chi tiết trong trình thuật của Lu-ca cũng khác đáng kể: mười đầy tớ, mỗi người được trao một số tiền bằng nhau và nhỏ hơn nhiều, một nén bạc tương đương một trăm quan tiền; phần thưởng cho việc kinh doanh thành công là quyền cai quản các thành.

Tuy nhiên, cấu trúc cốt yếu của câu chuyện kinh doanh trong trình thuật vẫn giống nhau: cùng ba đầy tớ được nêu bật, lời khen tương tự dành cho những người thành công, cùng lời biện bạch của người đầy tớ thứ ba và cùng lời đáp của ông chủ; một yến bạc hay một nén bạc đều được trao cho người đã có mười; thậm chí lời bình luận có vẻ như do tác giả Tin Mừng thêm vào ở Lc 19,26 cũng giống Mt 25,29.

Tuy vậy, cách diễn đạt, dù tương tự, hiếm khi trùng khớp hoàn toàn. Tất cả những điều này gợi ý rằng đây là một cốt truyện dễ nhớ, được sử dụng lại trong những hoàn cảnh và cho những mục đích khác nhau: có thể do chính Đức Giêsu sử dụng lại, hoặc do một hay nhiều tác giả Tin Mừng điều chỉnh chất liệu cho mục đích riêng. Không dễ xác định chính xác điều này.

“Tín Mừng của người Nadarét”, một tác phẩm ngụy thư có lẽ được viết vào cuối thế kỷ II tại Alexandria, trình bày một hình thức khác của dụ ngôn: một đầy tớ làm cho vốn sinh lời, một người đem chôn giấu, còn người kia phung phí tiền bạc với kỹ nữ và những người thổi sáo. Người thứ nhất được thưởng, người thứ hai bị khiển trách, còn người thứ ba bị tống ngục. Hình thức này có xu hướng hướng sự chú ý đến cuộc phán xét cuối cùng và phù hợp hơn với quan niệm quen thuộc của chúng ta về thưởng phạt.

Chú giải

Các dụ ngôn trước nói về sự sẵn sàng; còn dụ ngôn này đặc biệt nói đến việc trung thành quản lý những gì được trao phó, như hoa trái của sự sẵn sàng ấy. Là dụ ngôn thứ ba trong loạt dụ ngôn về sự sẵn sàng, câu chuyện trở lại một bối cảnh tương tự dụ ngôn thứ nhất: một ông chủ giao việc cho các đầy tớ. Nhưng lần này, trách nhiệm được nhấn mạnh cụ thể hơn là việc kinh doanh trong thời gian chủ vắng mặt.

Mỗi người được giao một số tiền rất lớn, nhưng không có chỉ dẫn phải làm gì với số tiền ấy. Câu chuyện triển khai qua những cách thức khác nhau mà họ thi hành trách nhiệm. Một lần nữa, có sự phân định giữa tốt và xấu, giữa thành công và thất bại. “Sự thất bại” của người đầy tớ cuối cùng không nằm ở việc làm thất thoát tiền bạc, nhưng ở chỗ trả lại số tiền mà không làm cho nó gia tăng.

Người ấy chẳng làm điều gì sai; đơn giản là chẳng làm gì cả. Vì thế, đây dường như là một dụ ngôn về việc tận dụng tối đa những cơ hội, đừng để chúng bị lãng phí. “Sẵn sàng” đón chủ trở về có nghĩa là tận dụng thời gian chờ đợi để “sinh lợi tối đa”. Một lần nữa, điều được nhấn mạnh là tiếp tục sống và làm việc, chứ không phải tính toán ngày giờ rồi chỉ chăm chăm chờ đợi cuộc ngự đến thực sự của Người. Như vậy, dụ ngôn thứ ba này, về căn bản, cũng trình bày cùng một giáo huấn về sự sẵn sàng như hai dụ ngôn trước (Mt 24,45–51 và Mt 25,1–13).

Mát-thêu và Lu-ca. Rất dễ hòa lẫn hai hình thức dụ ngôn trong Tin Mừng Lu-ca và Mát-thêu. Trong bản văn Lu-ca, một người trao cho mỗi người trong ba đầy tớ một số tiền lớn. Thực ra có mười đầy tớ, nhưng cuối cùng chỉ có ba người đóng vai trò trong cảnh kết thúc. Khi trở về, ông nghe hai người đầu tiên kể rằng họ đã gia tăng rất nhiều tài sản của ông. Sau đó, câu chuyện tập trung vào người thứ ba: người này đã thận trọng để không làm mất những gì được trao phó và có thể hoàn trả nguyên vẹn cho chủ.

Không rõ những người đầu tiên nghe dụ ngôn đã đánh giá người đầy tớ cuối cùng này như thế nào. Có những bằng chứng đáng tin cậy cho thấy họ hẳn xem việc chôn giấu tiền bạc là một hành động có trách nhiệm; tuy nhiên, việc chỉ bọc tiền trong khăn thì chưa chắc đã được nhìn nhận như vậy. Theo cách nhìn ấy, người đầy tớ thứ ba trong bản văn Lu-ca có thể bị xem là đã hành động thiếu trách nhiệm, và chỉ nhờ may mắn mới còn giữ nguyên số tiền khi chủ trở về. Khi người đầy tớ này bị chất vấn tại sao không làm gia tăng số tiền được trao phó, anh đáp lại bằng cách mô tả ông chủ như một người hà khắc và bất công, chỉ khiến người khác sợ hãi và dè dặt.

Điều này có lẽ khiến những người đầu tiên nghe dụ ngôn phải dừng lại suy nghĩ. Một đàng, họ vừa chứng kiến bằng chứng về lòng quảng đại của ông chủ đối với hai đầy tớ đầu tiên. Đàng khác, câu chuyện lại dẫn họ đến chỗ cảm thông với việc người đầy tớ chỉ nhận một yến bạc đã cẩn thận chôn giấu tiền.

Trước sự ngạc nhiên của họ và của cả chúng ta, người đầy tớ nhận một yến bạc bị kết án vì sự bất động do sợ hãi, và số tiền của anh được trao cho người đầy tớ thứ nhất, vốn đã có mười yến. Người nghe phải quyết định cách nhìn nào về ông chủ là đúng. Dụ ngôn đã dẫn họ theo cả hai hướng, và đặt họ trước một tình thế khó xử, thay vì đưa ra một lời giải đáp dứt khoát.

Người nghe cẩn trọng giờ đây nên tự hỏi: phải chăng số tiền ban đầu được trao cho các đầy tớ để họ quản lý đã được ban cho họ như tài sản riêng? Có lẽ chỉ người đầy tớ thứ ba mới tiếp tục xem số tiền ấy là của chủ. Nếu đúng như vậy, toàn bộ dụ ngôn cần được hiểu dưới khía cạnh ân sủng và sự đáp trả ân sủng, hơn là việc quản lý một tài sản vẫn thuộc về người khác.

Thánh Lu-ca đặt dụ ngôn này giữa câu chuyện ông Da-kêu và việc Đức Giêsu tiến vào Giêrusalem. Còn thánh Mát-thêu đặt dụ ngôn, với những chi tiết khác, giữa “Diễn từ cánh chung” và trình thuật về Cuộc Phán Xét Chung. Điều đó có thể cho thấy một chủ ý và một cách hiểu khác. Nhưng các dụ ngôn vẫn luôn có sức gợi mở phong phú như thế. Như đã nói ở trên, “sự sẵn sàng” dường như là trọng tâm trong cách thánh Mát-thêu sử dụng dụ ngôn này nhưng rồi chúng ta sẽ xem.

Tư tưởng của thánh Mát-thêu. Việc so sánh với những dụ ngôn khác của thánh Mát-thêu có thể giúp ích.

Trong Mt 18,23–35, một đầy tớ được giao phó một số tiền lớn; một lần nữa, đơn vị tính được sử dụng là talanton — đây là nơi duy nhất khác trong Tân Ước xuất hiện từ này. Người đầy tớ được tha một món nợ khổng lồ phát sinh do việc quản lý tiền bạc của chủ cách sai trái. Trong dụ ngôn đang xét, một đầy tớ bị kết án, mặc dù anh không làm thất thoát bất cứ phần nào trong tài sản của chủ.
Trong cả hai dụ ngôn, người đầy tớ đều bị gọi là “đầy tớ tồi tệ”.
Tuy nhiên, ở dụ ngôn trước, sự phán xét liên quan đến việc người đầy tớ chủ động lợi dụng quyền hành của mình để trục lợi; còn trong dụ ngôn sau, người đầy tớ “tồi tệ” lại thận trọng đến mức quá câu nệ.
Những phán quyết cuối cùng trong cả hai trường hợp đều nghiêm khắc: “Tôn chủ nổi cơn thịnh nộ, trao y cho lính hành hạ, cho đến ngày y trả hết nợ cho ông” (Mt 18,34); và: “Còn tên đầy tớ vô dụng kia, hãy quăng nó ra chỗ tối tăm bên ngoài: ở đó, sẽ phải khóc lóc nghiến răng” (Mt 25,30).

Đáng lưu ý là hai dụ ngôn khác nhau về điều bị đưa ra xét xử: một bên là lạm dụng và phung phí; bên kia là không hành động.

Những tương phản như thế trong cách thánh Mát-thêu trình bày cuộc phán xét và vị Thẩm Phán tối hậu giúp người đọc tránh quá vội vàng khách quan hóa các ý nghĩa được diễn tả theo lối ẩn dụ, đồng thời làm thất bại những nỗ lực tóm lược cách Thiên Chúa hành động thành các hệ thống mạch lạc. Các hình ảnh ấy hướng vượt ra ngoài chính mình và không cho phép bị đóng khung trong một hệ thống; đồng thời, chúng vẫn nói lên thực tại của cuộc phán xét và sự cần thiết phải quyết định, phải hành động có trách nhiệm; nói cách khác, phải “sẵn sàng”.

Sự sẵn sàng hệ tại ở đâu? Cần ghi nhớ rằng, trong dụ ngôn này, các đầy tớ không ngạc nhiên trước việc ông chủ trở về. Vì thế, “sẵn sàng” ở đây hướng nhiều hơn đến việc các đầy tớ có đáng tin cậy trong cách sử dụng những nguồn lực được trao phó hay không.

Cũng cần lưu ý rằng ông chủ giao tài sản cho các đầy tớ tùy theo khả năng riêng của từng người (Mt 25,15). Người đầy tớ thứ ba chỉ nhận một yến bạc, có lẽ cho thấy ông chủ biết anh có khả năng ít hơn những người khác. Ông chủ không đặt trên vai anh một gánh nặng vượt quá sức mình; thế nhưng anh vẫn thất bại. Thất bại ấy không phải do làm thất thoát tiền bạc, nhưng do hoàn trả nguyên vẹn mà không làm cho số tiền gia tăng.

Không phải anh đã làm điều gì sai; đơn giản là anh chẳng làm gì cả. Vì thế, đây dường như là một dụ ngôn về việc tận dụng tối đa những cơ hội, đừng để chúng bị lãng phí. “Sẵn sàng” đón chủ trở về có nghĩa là tận dụng thời gian chờ đợi để “sinh lợi tối đa”. Một lần nữa, điều được nhấn mạnh là tiếp tục sống và làm việc, chứ không phải tính toán ngày giờ rồi chỉ chăm chăm chờ đợi cuộc ngự đến thực sự của Người.

Sẵn sàng và hành động… nhưng làm gì?

Warren Carter đưa ra một cách hiểu khác về dụ ngôn này. Ông xem đây là lời phê phán “quan điểm của tầng lớp giàu có ưu tú”, những kẻ trừng phạt “người phá vỡ hệ thống”. Ông viết: “Dựa trên giáo huấn của Đức Giêsu trong Mt 19,16–22 [câu chuyện người thanh niên giàu có], ông chủ và hai người đầy tớ đầu tiên có thể đáng bị khiển trách vì những hành động tham lam và tích lũy của cải. Người đầy tớ thứ ba đáng được khen ngợi vì đã không làm gia tăng tài sản của chủ bằng cách tước đoạt của người khác!”

Tương tự, Barbara Reid (CBQ 66) nhận xét: “Người đầy tớ thứ ba là người đáng trọng, vì anh phơi bày sự gian ác của ông chủ” . Tuy nhiên, chính Reid cũng chỉ nêu cách chú giải này như một “khả năng”, chứ thực sự không chọn theo.

Bruce Malina và Richard Rohrbaugh, trong tác phẩm Chú giải các Tin Mừng Nhất Lãm từ góc độ khoa học xã hội, cho rằng thế giới Địa Trung Hải thế kỷ I có quan niệm về “của cải hữu hạn”. Quan niệm này rất khác với cách hiểu của thế giới phương Tây thế kỷ XX, mang tính tư bản và được thấm nhuần bởi quan niệm cho rằng của cải có “nguồn cung vô hạn”.

Về dụ ngôn này, hai tác giả viết: “Vì chiếc bánh là ‘hữu hạn’ và đã được phân chia, nên phần của người này tăng lên tất yếu có nghĩa là người khác bị mất đi. Bởi vậy, những người đáng trọng không tìm cách có thêm; còn những ai tìm cách có thêm thì mặc nhiên bị xem là những kẻ trộm cắp. Những người như thế tránh bị cáo buộc làm giàu trên sự thiệt thòi của người khác bằng cách nhờ người được giải phóng hoặc nô lệ đứng ra thực hiện những công việc đó. Hành vi như thế có thể bị lên án nơi người nô lệ, vì dù sao nô lệ cũng chẳng có danh dự để giữ gìn.”

“Người đầy tớ thứ ba đã chôn tiền của chủ để bảo đảm số tiền ấy được bảo toàn nguyên vẹn. Dĩ nhiên, đây là điều đáng trọng đối với một người tự do; liệu đó có phải là cách hành xử đáng trọng của một đầy tớ hay không?”

Trong một phần trước đó, hai tác giả còn nhận định thêm về quan niệm “của cải hữu hạn”: “Một người đáng trọng chỉ quan tâm đến những gì thuộc về mình cách chính đáng và không muốn có thêm bất cứ điều gì, nghĩa là không muốn chiếm lấy những gì thuộc về người khác. Việc thu tích thêm, xét theo bản chất, bị hiểu là hành vi trộm cắp. Quan niệm cổ xưa của thế giới Địa Trung Hải cho rằng bất cứ người giàu có nào cũng hoặc là bất công, hoặc là người thừa kế của một kẻ bất công (Giêrônimô, In Hieremiam 2,5,2). Việc sinh lợi và tích lũy của cải mặc nhiên bị xem là kết quả của sự cưỡng đoạt hoặc gian lận. Ý niệm về một thương gia lương thiện là một nghịch lý đối với người thế kỷ I.”

Tôi chủ yếu trình bày những tiếng nói này để một lần nữa cho thấy bản chất của các dụ ngôn. Các dụ ngôn mở ra nhiều khả năng giải thích. Tuy nhiên, có thể phê bình Carter và những người cùng quan điểm, bởi đây không phải là dụ ngôn duy nhất nhìn nhận tính chính đáng của việc tạo dựng của cải và quyền tư hữu. Ngay cả ở phần kết dụ ngôn các yến bạc, hai người đầy tớ cũng sở hữu một lượng tài sản lớn. Dẫu vậy, câu hỏi vẫn còn đó: phải làm gì trong khi sống sẵn sàng?

Có lẽ dụ ngôn ít nhắm đến câu hỏi “làm gì”, mà hướng nhiều hơn đến sự sẵn sàng và tinh thần trách nhiệm. Dụ ngôn không nói về những khả năng bẩm sinh, mặc dù mức độ trách nhiệm được trao cho mỗi người tùy thuộc khả năng riêng của họ (c. 15). Tuy nhiên, các “yến bạc” không tượng trưng cho khả năng của từng cá nhân, nhưng được phân chia dựa trên những khả năng ấy. Chúng biểu thị những ân huệ và khả năng tự nhiên mà mọi người đều có, nhưng đặc biệt hơn, còn biểu thị những cơ hội và trách nhiệm gắn liền với Nước Trời.

Thánh Phaolô cũng nhận định tương tự khi bàn về các “ân huệ”. Dụ ngôn dạy rằng mỗi môn đệ đều được Thiên Chúa ban những ân huệ và cơ hội để phụng sự Chúa; những điều ấy không giống nhau nơi mọi người. Tuy nhiên, người đọc phải tự phân định xem những ân huệ và cơ hội ấy cụ thể là gì. Điều này phù hợp với tính chất gợi mở của các dụ ngôn, và những người đọc khác nhau có thể nhấn mạnh đến những khía cạnh khác nhau của đời sống người môn đệ.

Điều quan trọng là, bất kể các “yến bạc” được hiểu thế nào, mỗi môn đệ đều phải sống và làm việc sao cho, theo cách diễn đạt mạnh mẽ của dụ ngôn, khi trở về, ông chủ có thể nói: “Khá lắm, hỡi đầy tớ tài giỏi và trung thành!”

Áp dụng dưới khía cạnh cánh chung

“Cánh chung học” là ngành thần học bàn về sự chết, cuộc phán xét và vận mệnh sau cùng của linh hồn cũng như của toàn thể nhân loại. Vì dụ ngôn này nằm giữa “Diễn từ cánh chung” của thánh Mát-thêu và các câu nói về cuộc phán xét muôn dân, nên việc quan tâm đến chiều kích cánh chung là điều thích đáng.

Chính vị trí ấy ảnh hưởng đến cách kể dụ ngôn. Lời mời được lặp lại: “Hãy vào mà hưởng niềm vui của chủ anh!” (cc. 21.23) nghe giống ngôn ngữ nói về thiên đàng hơn là ngôn ngữ thương mại. Còn số phận cuối cùng của người đầy tớ thất bại được mô tả ở câu 30 bằng những cách diễn đạt cánh chung quen thuộc trong các lời nói và dụ ngôn khác về cuộc phán xét (Mt 8,12; 22,13; x. 13,42.50; 24,51).

Nhân đây, nhà chú giải Kinh Thánh xuất sắc N. T. Wright, trong tác phẩm Victory, tr. 632–639, cho rằng dụ ngôn không nói về cuộc quang lâm — tức lần ngự đến thứ hai — của Đức Giêsu, nhưng nói về niềm hy vọng thời Cựu Ước rằng “ĐỨC CHÚA trở về Sion”, được biểu trưng và thể hiện nơi chính việc Đức Giêsu tiến vào Giêrusalem. Wright chủ trương một nền “cánh chung học đã được thực hiện”, được hoàn tất trọn vẹn nơi con người Đức Giêsu.

Cách đề nghị này có điểm đáng chú ý, dù phù hợp với lời dẫn nhập ở Lc 19,11 hơn là với bối cảnh trong Tin Mừng Mát-thêu, trừ phi người ta sẵn sàng lập luận như Wright rằng toàn bộ diễn từ này hoàn toàn không nói đến cuộc quang lâm của Đức Giêsu. Cần lưu ý: Wright thuộc nhóm thiểu số cho rằng trong các sách Tin Mừng không hề có ý niệm về cuộc quang lâm.

Một khởi đầu lạ thường

Nếu thánh Mát-thêu có một người biên tập bản thảo, hẳn người ấy sẽ bàn về cách dùng từ “cũng như”: “Điều gì sẽ giống như thế…?” Thật lạ là phần lớn các dụ ngôn trong Tin Mừng Mát-thêu đều nói rõ khi đề cập đến Nước Trời. Dụ ngôn trước đó, về các trinh nữ khôn ngoan và khờ dại, mở đầu: “Bấy giờ, Nước Trời sẽ giống như…” (Mt 25,1). Ở đây, thánh Mát-thêu mở đầu bằng hōsper gar, nghĩa sát là “vì cũng như”, cho thấy cùng một chủ đề vẫn đang được tiếp tục bàn đến.

Bối cảnh tương tự Mt 24,45–51, tập trung vào trách nhiệm của các đầy tớ khi chủ vắng nhà; nhưng ở đây, mức độ trách nhiệm cao hơn. Đây không phải là việc quản lý gia đình, mà là trách nhiệm kinh doanh ở quy mô lớn, với một số vốn đặc biệt lớn.

Nguyên tắc về những mức độ trách nhiệm khác nhau tùy theo khả năng riêng của mỗi người rất quan trọng đối với việc áp dụng dụ ngôn. Cách vận hành của Nước Trời không rập theo một khuôn mẫu đồng loạt. Hãy nghĩ đến những mức sinh hoa kết quả khác nhau nơi đất tốt trong Mt 13,8. Dân của Thiên Chúa khác nhau, và Người đối xử với họ theo những cách khác nhau: “Hễ ai đã được cho nhiều thì sẽ bị đòi nhiều” (Lc 12,48).

Trong bản văn Lu-ca, điểm này được diễn tả qua những kết quả kinh doanh khác nhau của các đầy tớ, dù họ được trao cùng một số vốn ban đầu. Ở đây, nguyên tắc về khả năng riêng của mỗi người được đưa ngay vào hoàn cảnh khởi đầu.

Nếu các đầy tớ có trách nhiệm không nhìn sang bài toán khác biệt đã được giao cho những người cùng phục vụ, nhưng tận dụng tối đa những gì mình có, thì cũng cần lưu ý rằng hai người đầy tớ đầu tiên sẽ nhận được lời khen giống hệt nhau ở các câu 21 và 23. Họ được khen như nhau, dù số tiền kiếm được khác nhau, bởi mỗi người đều thành công tương xứng với phần vốn ban đầu được giao.

Khoảng thời gian chờ đợi

¹⁶ “Lập tức, người đã lãnh năm yến lấy số tiền ấy đi làm ăn buôn bán, và gây lời được năm yến khác. ¹⁷ Cũng vậy, người đã lãnh hai yến gây lời được hai yến khác. ¹⁸ Còn người đã lãnh một yến thì đi đào lỗ chôn giấu số bạc của chủ. ¹⁹ Sau một thời gian lâu dài, ông chủ các đầy tớ ấy đến và thanh toán sổ sách với họ.”

Người đầy tớ thứ nhất xuất hiện như một mẫu gương về tinh thần nhiệt thành của người môn đệ. Anh và người đồng sự đầu tiên đạt được những kết quả đáng kể , sinh lời một trăm phần trăm. Nhưng rõ ràng công việc ấy có rủi ro, mà hai người kia sẵn sàng đối diện.

Chắc chắn họ hẳn sẽ biện minh rằng hành động của họ là thận trọng hơn so với việc Lu-ca mô tả ông chủ trở về (Lc 19,26), nhưng sự thận trọng ấy không mang lại lợi ích nào cho chủ. Dĩ nhiên, việc duy trì nguyên trạng vẫn có một lợi ích nào đó. Một châm ngôn của các kinh sư đương thời nói: “Tiền bạc chỉ có thể được giữ an toàn bằng cách chôn xuống đất” (b. B. Meṣiʿa 42a).

“Thời gian lâu dài” trong dụ ngôn tương ứng với sự chậm trễ được nói đến ở Mt 24,48 và 25,5. Có thời gian để sống, và để mạo hiểm là điều bình thường. Chính xác phải làm gì sẽ tùy nơi từng đầy tớ. Việc thanh toán sổ sách ngay khi chủ trở về làm sáng tỏ điều mà phần mở đầu chưa nói rõ: ông chủ mong đợi tiền của mình được sử dụng hữu ích trong thời gian ông vắng mặt.

Hai người đầy tớ đầu tiên

²⁰ “Người đã lãnh năm yến tiến lại gần, đưa năm yến khác, và nói: ‘Thưa ông chủ, ông đã giao cho tôi năm yến, tôi đã gây lời được năm yến khác đây.’ ²¹ Ông chủ nói với người ấy: ‘Khá lắm! Hỡi đầy tớ tài giỏi và trung thành! Được giao ít mà anh đã trung thành, thì tôi sẽ giao nhiều cho anh. Hãy vào mà hưởng niềm vui của chủ anh!’ ²² Người đã lãnh hai yến cũng tiến lại gần và nói: ‘Thưa ông chủ, ông đã giao cho tôi hai yến, tôi đã gây lời được hai yến khác đây.’ ²³ Ông chủ nói với người ấy: ‘Khá lắm! Hỡi đầy tớ tài giỏi và trung thành! Được giao ít mà anh đã trung thành, thì tôi sẽ giao nhiều cho anh. Hãy vào mà hưởng niềm vui của chủ anh!’”

Hãy lưu ý rằng lời đáp của ông chủ dành cho hai người đầy tớ đầu tiên không tùy thuộc số vốn ban đầu. Ông đón nhận từng người, bất kể khả năng của họ, những gì họ được giao lúc đầu, hay thậm chí số tiền cuối cùng họ làm lợi được.

Hãy nghĩ đến những người làm vườn nho trong Mt 20,1–16: một số người không có cơ hội làm việc lâu như những người khác, nhưng tất cả đều được trả công như nhau. Các đầy tớ này được khen ngợi, giống người đầy tớ ở Mt 24,45, vì họ “trung tín”: họ đã làm điều được mong đợi nơi mình.

Tuy nhiên, cũng như người đầy tớ ở Mt 24,47, phần thưởng cho sự đáng tin cậy không phải là được miễn trách nhiệm, mà là được trao thêm trách nhiệm. Người ta không “nghỉ hưu” sau khi đã là một môn đệ. Nếu một số tiền lớn như thế mà còn được xem là “ít”, thì “nhiều” đang chờ phía trước hẳn là một trách nhiệm vô cùng lớn lao. Nhưng cùng với trách nhiệm được gia tăng là một sự thay đổi đáng kể về địa vị, là mối tương quan mới: được chia sẻ niềm vui của chủ.

Trong câu chuyện người thanh niên giàu có, Mt 19,28 gợi ý rằng trong “thời tái sinh”, phần thưởng cho lòng trung tín là được chia sẻ quyền bính của Con Người đang ngự trên ngai vinh hiển. Nếu hình dung thiên đàng như một trạng thái hưởng lạc nhàn nhã, chúng ta đã đưa quá nhiều ý tưởng ấy vào dụ ngôn này. Thiên đàng còn là sự tích cực cộng tác vào ý định của Thiên Chúa, cũng như được vui hưởng ân nghĩa của Người.

Người đầy tớ thứ ba

²⁴ “Rồi người đã lãnh một yến cũng tiến lại gần và nói: ‘Thưa ông chủ, tôi biết ông là người hà khắc, gặt chỗ không gieo, thu nơi không vãi. ²⁵ Vì thế, tôi đâm sợ, mới đem chôn giấu yến bạc của ông dưới đất. Của ông đây, ông cầm lấy!’ ²⁶ Ông chủ đáp: ‘Hỡi đầy tớ tồi tệ và biếng nhác! Anh đã biết tôi gặt chỗ không gieo, thu nơi không vãi, ²⁷ thì đáng lý anh phải gửi số bạc của tôi vào ngân hàng, để khi tôi đến, tôi thu được cả vốn lẫn lời chứ!’”

Hành động của người đầy tớ thứ ba có lẽ bắt nguồn từ việc chỉ nghĩ đến lợi ích riêng: anh không thể mong đợi một lợi ích cá nhân đáng kể nào từ những gì việc kinh doanh của mình có thể tạo ra; vậy tại sao phải bận tâm?

Anh cũng có thể đã sợ phản ứng của một ông chủ như thế nếu công việc kinh doanh thất bại. Nhưng nếu vậy, anh đã lựa lời rất thiếu khôn ngoan. Khi mô tả ông chủ là người “hà khắc”, anh công khai thừa nhận lòng ham lợi của chủ; chính điều đó khiến chủ khó có thể chấp nhận được lối chọn an toàn trước hết cho bản thân của anh. Vì thế, lời nói của anh đã quay lại chống lại anh, tố cáo việc anh không dám chấp nhận bất cứ mức độ rủi ro nào.

Thế nhưng, rủi ro lại nằm ngay trong cốt lõi của đời sống người môn đệ (Mt 10,39; 16,25–26). Chọn lối đi an toàn, người đầy tớ thận trọng ấy đã chẳng đạt được điều gì. Chính sự nhút nhát và thiếu dấn thân khiến anh bị kết án. Một số học giả cho rằng thái độ của anh tiêu biểu cho “một lối sống đạo chỉ bận tâm đến việc không làm điều gì sai”.

Dĩ nhiên, cách người đầy tớ mô tả một ông chủ vô lý và tham lam không nhằm đưa ra một nhận định khách quan về những gì Thiên Chúa mong đợi nơi dân Người. Các dụ ngôn thường dùng những nhân vật gây bất ngờ để minh họa những khía cạnh trong cách Thiên Chúa hành động, chẳng hạn người trộm ở Mt 24,43; ông chủ khác thường ở Mt 20,1–16; người láng giềng miễn cưỡng ở Lc 11,5–8; viên quan tòa bất chính ở Lc 18,1–8; người chủ khen cách hành xử bất lương của viên quản gia trong Lc 16,8.

Người đọc dụ ngôn cần học cách phân biệt giữa sứ điệp được chuyển tải và hình ảnh dùng để diễn đạt sứ điệp ấy. Tuy nhiên, ngay cả khi Thiên Chúa không vô lý hay bóc lột, toàn bộ dụ ngôn vẫn nhấn mạnh những đòi hỏi nghiêm túc mà Người đặt ra cho dân Người.

Những thực tại sau cùng

²⁸ “Vậy các ngươi hãy lấy yến bạc khỏi tay nó mà đưa cho người đã có mười yến. ²⁹ Vì phàm ai đã có, thì được cho thêm và sẽ có dư thừa; còn ai không có, thì ngay cái đang có, cũng sẽ bị lấy đi. ³⁰ Còn tên đầy tớ vô dụng kia, hãy quăng nó ra chỗ tối tăm bên ngoài: ở đó, sẽ phải khóc lóc nghiến răng.”

Ông chủ được mô tả ở câu 24 như một người quyết giữ lấy cả tiền lời do các đầy tớ làm ra lẫn số vốn vừa được hoàn trả. Tuy nhiên, câu chuyện có một bước ngoặt bất ngờ ở câu 28, khi chuyển sự chú ý từ ông chủ sang người đầy tớ thành công, vốn tượng trưng cho đời sống người môn đệ biết hành động hữu hiệu. Nhưng tại sao giờ đây người này lại sở hữu mười yến bạc mà trước đó anh đã trao lại cho chủ (c. 20)? Phải chăng chúng ta nên hiểu rằng số tiền ấy đã được trả lại cho anh để tiếp tục kinh doanh, có lẽ đó là ý nghĩa của cụm từ “giao nhiều” ở câu 21? Nếu không, mười một yến bạc dường như là một số tiền quá lớn đối với một đầy tớ.

Tuy nhiên, có lẽ chúng ta không nên mong đợi dụ ngôn phản ánh đời sống thực một cách hoàn toàn chính xác. Đây là cách nhấn mạnh chủ đề về những phần thưởng vượt quá mọi mức tương xứng mà Thiên Chúa ban cho những người trung tín với Người, chẳng hạn ở Mt 19,27–29. Vì thế, thành công của người đầy tớ này đem lại cho anh một phần thưởng nữa, ngoài những gì đã được công bố ở câu 21. Cũng chính câu châm ngôn từng được dùng ở Mt 13,12 để nói về việc các môn đệ ngày càng được soi sáng, giờ đây nhấn mạnh rằng thành công dẫn đến thành công lớn hơn, trong khi thất bại lại kéo theo những mất mát chồng chất hơn. Tuy nhiên, nếu từ hình ảnh ấy mà suy ra rằng phúc lành dành cho người môn đệ tốt được xây dựng trên sự mất mát của người xấu, thì đó là đẩy ý nghĩa của hình ảnh đi quá xa.

Như vậy, có một sự phân định căn bản giữa những môn đệ tốt và những môn đệ xấu, giữa những người được cứu và những người bị hư mất. Ngôn ngữ về cuộc phán xét chung cuộc một lần nữa được sử dụng để cảnh báo người đọc phải nghiêm túc đón nhận sứ điệp của dụ ngôn. Điều cuối cùng khiến người môn đệ này bị kết án và bị đẩy ra xa Chúa khi Người quang lâm, chính là việc anh đã tỏ ra “vô dụng” đối với Nước Trời. Giống như người bị đuổi khỏi tiệc cưới ở Mt 22,13, hành động của anh không tương xứng với điều anh tuyên xưng. Và rốt cuộc, chỉ những ai “thi hành ý muốn của Cha Thầy, Đấng ngự trên trời” (Mt 12,50), mới thuộc về Nước của Người.

Một suy tư cuối cùng

Mặc dù “yến bạc” trong bản văn chỉ một số tiền lớn, tôi nghĩ chúng ta cũng có thể dùng hình ảnh ấy để nói đến những khả năng Thiên Chúa đã ban và cách chúng ta sử dụng chúng trong khi chờ đợi Đức Giêsu trở lại. Chúng ta cần nhìn nhận những khả năng ấy là ân huệ đến từ Thiên Chúa giàu lòng quảng đại; đồng thời, cũng cần ý thức rằng cách chúng ta sử dụng chúng sẽ trở thành lễ vật dâng lên Người.

Dụ ngôn không phải là một câu chuyện nhẹ nhàng về việc các Kitô hữu sử dụng những ân huệ và tài năng riêng của mình, dù cách hiểu ấy có thể hữu ích. Đúng hơn, đây là một câu chuyện khiến chúng ta phải trăn trở về những gì các Kitô hữu làm hoặc không làm với Tin Mừng, trong khi chờ đợi Nước Trời ngự đến.

Chú thích

Mát-thêu 25,14 — “Quả thế, cũng như có người kia sắp đi xa…”: Dịch sát nghĩa: “Vì cũng như một người sắp lên đường đi xa.” Mặc dù phép so sánh không được diễn đạt đầy đủ, ý nghĩa vẫn rõ ràng: Nước Trời giống như hoàn cảnh được mô tả ở đây. Việc trung thành sử dụng các ân huệ mình nhận được sẽ dẫn đến chỗ được tham dự trọn vẹn vào Nước Trời; còn thái độ biếng nhác, không hành động, sẽ dẫn đến việc bị loại trừ.

“Giao phó”: Động từ paradidōmi thường có nghĩa là “trao ban hoặc bàn giao”, và dường như hàm ý “trao quyền quản lý”. Ở đây, không có bằng chứng rõ ràng cho thấy “giao phó” là cách dịch thích hợp nhất. Các đầy tớ dường như không hoàn trả bất cứ khoản tiền nào cho chủ khi ông trở về. Yến bạc của người đầy tớ thứ ba được trao cho người thứ nhất, chứ không được ông chủ giữ lại.

Mát-thêu 25,15 — “Các yến bạc”: Talanton nguyên thủy là một đơn vị trọng lượng, được ước tính khác nhau, từ khoảng 50 đến 75 pound. Khi được dùng như một đơn vị tiền tệ, giá trị của nó thay đổi tùy địa phương và loại kim loại quý, nhưng luôn chỉ một số tiền rất lớn. Một số người ước tính rằng trong dụ ngôn này, một yến bạc tương đương khoảng sáu nghìn quan tiền bằng bạc. Đó là số tiền mà một người làm công nhật phải mất hơn mười chín năm mới kiếm được.

Mát-thêu 25,18 — “Chôn giấu số bạc của chủ”: Trong hoàn cảnh bất ổn tại Palestine thời Đức Giêsu, việc bảo vệ những vật có giá trị bằng cách chôn xuống đất không phải là chuyện hiếm. Tuy nhiên, vẫn có những cách khác. Các đền thờ, kể cả Đền Thờ Giêrusalem, có chức năng như ngân hàng; còn những người cho vay tiền cũng khá phổ biến tại nhiều nơi trong thế giới dân ngoại.

Phần đông dân chúng thiếu vốn, nhưng những ai có vốn có thể làm cho khoản đầu tư tăng gấp năm, thậm chí gấp mười lần (Lc 19,16–18). Trong nền kinh tế thời cổ, việc làm cho vốn tăng gấp đôi (Mt 25,20.22) có thể được xem là một mức sinh lời tối thiểu hợp lý. Chôn tiền xuống đất ít ra cũng giữ cho số vốn ấy được an toàn. Có thể thấy bằng chứng về tập tục này trong Mt 13,44 và b. Bava Metzi’a 42a.

“Bạc”: Từ argyrion chỉ cụ thể bạc hoặc tiền bằng bạc.

Mát-thêu 25,20–23: Mặc dù hai người đầy tớ đầu tiên đã nhận và làm tăng gấp đôi những số tiền lớn, ông chủ vẫn xem sự trung tín của họ là trung tín trong những việc nhỏ, so với những trách nhiệm lớn lao sắp được giao. Bản văn không nói rõ những trách nhiệm ấy là gì.

“Hãy vào mà hưởng niềm vui của chủ anh”: Có lẽ ám chỉ niềm vui trong bàn tiệc Nước Trời.

Mát-thêu 25,23 — “Hãy vào mà hưởng niềm vui của chủ anh”: Dịch sát nghĩa: “Hãy bước vào niềm vui của chủ anh.”

Mát-thêu 25,25 — “Chôn giấu”: Ngoài việc chôn tiền xuống đất, còn có những cách khác. Một trong những cách được nhắc đến trong các tác phẩm kinh sư đương thời là gửi tiền cho người đổi tiền hoặc một chủ cửa hiệu. Đây là hình thức gần với ý niệm ngân hàng nhất.

Nếu số tiền gửi nơi người đổi tiền được niêm phong, người nhận giữ tiền không phải chịu trách nhiệm nếu tiền bị mất; nhưng nguy cơ thất thoát vốn rõ ràng vẫn được nhìn nhận là có thật. Theo Keener, tr. 60, các đền thờ, kể cả Đền Thờ Giêrusalem, cũng hoạt động như ngân hàng. Tuy nhiên, khả năng ấy không còn dành cho một người Palestine không sống tại Giêrusalem.

Mát-thêu 25,26–28 — “Hỡi đầy tớ tồi tệ và biếng nhác”: Sự bất động của người này không phải là điều nhỏ nhặt, nhưng là một lỗi nghiêm trọng. Hình phạt dành cho anh là mất đi ân huệ đã nhận; ân huệ ấy được trao cho người đầy tớ thứ nhất, vốn đã có nhiều của cải.

Từ oknēros, thường được dịch là “biếng nhác”, về căn bản chỉ một người do dự hoặc chùn bước vì sợ hãi hay bất an. Ở đây, ý nghĩa không phải là người đầy tớ không buồn làm gì, nhưng là anh quá nhút nhát, không dám chấp nhận rủi ro với số tiền của chủ.

Mát-thêu 25,29 — “Vì phàm ai đã có, thì được cho thêm…”: Xem thêm Mt 13,12, nơi câu châm ngôn này cũng được áp dụng theo một cách tương tự.

Mát-thêu 25,30 — “Khóc lóc nghiến răng”: Một cách diễn đạt thường được dùng trong Tin Mừng này để mô tả án phạt chung cuộc (Mt 13,42.50; 22,13; 24,51; 25,30).

Tài liệu tham khảo

Các tựa sách được giữ nguyên ngôn ngữ xuất bản để thuận tiện tra cứu.

Eugene Boring, “The Gospel of Matthew”, trong The New Interpreter’s Bible, tập VIII (Nashville, TN: Abingdon Press, 1994), tr. 451–453.
Warren Carter, Matthew and the Margins: A Sociopolitical and Religious Reading (Maryknoll, NY: Orbis Books, 2000), tr. 487–491.
R. T. France, The Gospel of Matthew, bộ The New International Commentary on the New Testament (Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans Publishing Company, 2007), tr. 950–957.
Daniel J. Harrington, The Gospel of Matthew, tập 1 thuộc bộ Sacra Pagina, Daniel J. Harrington biên tập (Collegeville, MN: Liturgical Press, 1991), tr. 355–358.
Daniel J. Harrington, “Matthew”, trong The Collegeville Bible Commentary, Dianne Bergant và Robert J. Karris biên tập (Collegeville, MN: Liturgical Press, 1989), tr. 897.
Craig S. Keener, The Gospel of Matthew: A Socio-Rhetorical Commentary (Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans Publishing, 2009), tr. 900–901.
David Turner và Darrell L. Bock, Cornerstone Biblical Commentary, tập 11: Matthew and Mark (Carol Stream, IL: Tyndale House Publishers, 2005), tr. 326–328.

Các bộ từ điển

Gerhard Kittel, Gerhard Friedrich và Geoffrey William Bromiley, Theological Dictionary of the New Testament (Grand Rapids, MI: W. B. Eerdmans, 1995).
Horst Robert Balz và Gerhard Schneider, Exegetical Dictionary of the New Testament (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1990).

Kinh Thánh

Bản The New American Bible có thể đọc trực tuyến tại: www.usccb.org/bible/.

Nguồn

TẢI FILE CHÚ GIẢI TIẾNG ANH TẠI ĐÂY