Magnifica Humanitas: Nơi Dung Nhan Đức Kitô, con người khám phá chân lý về chính mình

Trong thông điệp đầu tiên được mong đợi từ lâu của mình, Đức Giáo hoàng Lêô XIV khẳng định rằng chân lý viên mãn về con người chỉ được mặc khải cách trọn vẹn và sâu xa nhất nơi dung nhan của Đức Giêsu Kitô.

Như nhiều người dự đoán, thông điệp đầu tiên của Đức Lêô XIV, Magnifica Humanitas, dù có phạm vi rất rộng, nhưng chủ yếu tập trung vào sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo (AI). Đức Thánh Cha xem AI là một trong những res novae – những “điều mới mẻ” mà thế giới hiện đại đang phải đối diện, tương tự như cách Đức Giáo hoàng Lêô XIII đã đề cập đến những “điều mới mẻ” của thời đại ngài trong thông điệp Rerum Novarum, được ban hành cách đây 135 năm.

Ngay từ những trang đầu và một lần nữa ở phần kết luận của thông điệp, Đức Lêô mô tả thời đại hiện nay như một “sự thay đổi của cả một thời đại” (change of era) hay một “bước ngoặt mang tính thời đại” (epochal change), lặp lại cách diễn đạt quen thuộc của Đức Giáo hoàng Phanxicô.

Điều đó có nghĩa là AI không chỉ xuất hiện trong một giai đoạn có nhiều thay đổi, nhưng trong một thời điểm mà chính những nền tảng căn bản của đời sống xã hội đang chuyển dịch. Những “mảng kiến tạo” của nền văn minh nhân loại đang thay đổi ngay dưới chân chúng ta.

Vì thế, Đức Lêô nhấn mạnh rằng người Kitô hữu không thể chỉ đứng nhìn từ xa, chờ đợi và hy vọng mọi sự sẽ diễn ra tốt đẹp. Theo ngài, điều đang diễn ra sâu xa hơn nhiều so với sự xuất hiện của một công nghệ mới đầy quyền năng. Nó đòi hỏi sự suy tư nghiêm túc và hành động có trách nhiệm.

Học thuyết Xã hội của Hội Thánh trước bước ngoặt văn minh

Trong suốt 135 năm qua, Học thuyết Xã hội của Hội Thánh đã hình thành và phát triển chính trong bối cảnh những chuyển biến lớn lao của nền văn minh hiện đại, khi Kitô giáo dần bị đẩy ra khỏi vị trí trung tâm trong đời sống văn hóa phương Tây.

Đây là chìa khóa quan trọng để đọc các thông điệp xã hội nói chung và Magnifica Humanitas nói riêng.

Học thuyết Xã hội của Hội Thánh phát xuất từ mầu nhiệm cứu độ và các chân lý vĩnh cửu của Tin Mừng, nhưng không chỉ giới hạn trong đời sống nội bộ của Giáo Hội.

Đức Lêô trích dẫn lời của Thánh Giáo hoàng Gioan XXIII:

“Mặc dù sứ mạng chính yếu của Hội Thánh là thánh hóa con người và loan báo các thực tại vĩnh cửu, Hội Thánh vẫn không lãng quên những nhu cầu cụ thể của đời sống thường nhật.”

Chính vì thế, một thông điệp xã hội không chỉ hướng đến các Kitô hữu, nhưng còn gửi đến tất cả những người thiện chí, kể cả những người không thuộc Hội Thánh.

Đức Lêô cho rằng Học thuyết Xã hội cần sử dụng một “ngôn ngữ mang tính Tin Mừng”, giúp các nguyên tắc phát xuất từ Tin Mừng có thể được áp dụng vào đời sống xã hội hôm nay thông qua những “tiêu chuẩn phân định”.

Không được đồng hóa Tin Mừng với chương trình xã hội

Theo Đức Lêô, một sai lầm nghiêm trọng thường gặp là giản lược Tin Mừng vào các hoạt động xã hội hoặc công cuộc kiến tạo công bằng xã hội.

Từ đó dễ dẫn đến một thứ chủ nghĩa không tưởng, cho rằng mục tiêu tối hậu của Kitô giáo là xây dựng một xã hội hoàn toàn công bằng và hòa bình ngay trong lịch sử nhân loại.

Thông điệp nhiều lần cảnh báo trước cám dỗ này.

Nước Thiên Chúa không thể được tạo dựng bằng chính trị hay công nghệ. Nước ấy là ân ban của Thiên Chúa, được thực hiện nhờ hành động và ân sủng của Đức Kitô, chứ không thể đạt tới chỉ bằng nỗ lực của con người.

AI và câu hỏi về con người

Trọng tâm của thông điệp nằm ở chương ba mang tựa đề:

“Công nghệ và sự thống trị: Sự cao cả của nhân tính dưới ánh sáng những hứa hẹn của AI.”

Tại đây, Đức Giáo hoàng đặt ra một cách rõ ràng những câu hỏi nhân học sâu xa liên quan đến trí tuệ nhân tạo.

Trích dẫn nhà thần học Romano Guardini, ngài nhận xét:

“Con người thời đại hôm nay chưa được đào luyện để sử dụng quyền lực một cách đúng đắn.”

Đức Lêô không bài xích hay lên án công nghệ mới. Tuy nhiên, ngài khẳng định rằng các công nghệ ấy cần được định hướng bởi chân lý về con người. Nếu không, chúng có thể quay ngược lại chống chính con người và trở thành sức mạnh hủy diệt.

Ngài mời gọi nhân loại suy nghĩ nghiêm túc về thế giới mà chúng ta đang xây dựng: Liệu đó sẽ là một Tháp Babel mới, được dựng nên từ tham vọng quyền lực của một số ít người?

Hay sẽ là một công trình giống như việc tái thiết tường thành Giêrusalem dưới thời ông Nơ-khe-mi-a, được xây dựng trên những chân lý nền tảng về con người phát xuất từ Thiên Chúa?

AI không phải là trí tuệ con người

Một trong những điểm nổi bật nhất của thông điệp là việc Đức Giáo hoàng định nghĩa AI trước hết bằng cách chỉ ra những gì nó không phải.

Ngài viết:

“Những cái gọi là trí tuệ nhân tạo không có kinh nghiệm sống, không có thân xác, không cảm nhận niềm vui hay đau khổ, không trưởng thành nhờ các tương quan và không hiểu từ bên trong tình yêu, lao động, tình bạn hay trách nhiệm có nghĩa là gì.”

AI cũng không có lương tâm luân lý và không thể chịu trách nhiệm cho hành động của mình.

Từ đó, Đức Lêô tái khẳng định chân lý nền tảng của Kitô giáo: Con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa và mang một phẩm giá độc nhất vô nhị không gì có thể thay thế.

Chống lại cám dỗ hậu nhân loại

Thông điệp trực tiếp đối diện với các trào lưu xuyên nhân loại (transhumanism) và hậu nhân loại (posthumanism), vốn xem những giới hạn của con người như bệnh tật, tuổi già, đau khổ hay sự mong manh là những khiếm khuyết cần bị loại bỏ.

Ngược lại, Đức Giáo hoàng cho thấy chính trong những giới hạn ấy mà con người học biết trưởng thành, bước vào hiệp thông với tha nhân, học biết lòng trắc ẩn và cuối cùng hướng về việc thờ phượng Thiên Chúa.

Đây là một trong những phần sâu sắc nhất của thông điệp.

Ngài nhận định rằng một nguy cơ đã hiện diện rõ ràng trước mắt chúng ta:

Việc đắm chìm trong thế giới kỹ thuật số có thể khiến con người dần đánh mất chính khát vọng xây dựng những tương quan nhân bản đích thực.

Do đó, cuộc khủng hoảng do AI đặt ra không chỉ là vấn đề kinh tế hay chính trị.

Đó còn là một cuộc khủng hoảng thiêng liêng và văn minh.

Đó là câu hỏi về chính bản chất con người.

Lời kêu gọi dành cho những người nắm quyền lực công nghệ

Đức Giáo hoàng gửi lời mời gọi trực tiếp đến những người phát triển các công nghệ mới, yêu cầu họ thi hành trách nhiệm luân lý tương xứng với quyền lực to lớn mà họ đang nắm giữ.

Đồng thời, ngài cũng kêu gọi những người có thẩm quyền trong xã hội tìm ra những phương thế sáng tạo để “giải trừ” những quyền lực mới này, để chúng không trở thành công cụ hủy diệt chính nhân tính mà chúng được tạo ra nhằm phục vụ.

Thông điệp cũng đề cập đến nhiều lãnh vực chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của công nghệ mới như truyền thông, giáo dục, lao động, thất nghiệp và chiến tranh.

Đặc biệt, những suy tư của Đức Lêô về gia đình như nền tảng của xã hội và môi trường hình thành giới trẻ mang một ý nghĩa hết sức quan trọng trong thời đại kỹ thuật số.

Nơi dung nhan Đức Kitô, con người nhận ra chính mình

Thông điệp kết thúc bằng một lời mời gọi đậm chất Kitô giáo.

Đức Lêô hướng ánh nhìn của người đọc về chính Đức Kitô:

“Với tư cách là một tín hữu giữa những tín hữu, tôi mời gọi mọi người chiêm ngắm nơi dung nhan Con Thiên Chúa sự cao cả của nhân tính, ánh sáng soi chiếu cả thời đại AI của chúng ta.”

Chính lời kết này cho thấy mối bận tâm sâu xa nhất của thông điệp.

Hội Thánh không tiếp cận trí tuệ nhân tạo chủ yếu như một vấn đề kỹ thuật hay một thách thức pháp lý cần quản lý.

Hội Thánh tiếp cận AI như một câu hỏi về con người.

Trong một thời đại ngày càng bị cám dỗ đo lường giá trị con người bằng hiệu quả, khả năng tối ưu hóa và quyền lực, Đức Giáo hoàng Lêô XIV khẳng định rằng:

Chân lý viên mãn về con người chỉ được mặc khải cách trọn vẹn nơi dung nhan Đức Giêsu Kitô.

Chính nơi Người, con người khám phá được căn tính đích thực của mình, ý nghĩa của tự do, giá trị của phẩm giá nhân vị và cùng đích tối hậu của cuộc đời. Và đó cũng chính là thông điệp sâu xa nhất của Magnifica Humanitas.

Ngr. James Shea là Chủ tịch Đại học University of Mary

Chuyển ngữ từ ncregister.com