Được che giấu suốt hơn 200 năm, những bích họa Baroque đồ sộ được tái khám phá tại Nhà thờ Thánh Gioan ở Vilnius

Các nhà nghiên cứu xác nhận rằng hơn 2.000 mét vuông bích họa nguyên gốc từ thế kỷ XVIII – tương đương gần nửa mẫu Anh – vẫn còn được bảo tồn dưới nhiều lớp sơn phủ về sau tại nhà thờ nằm ở trung tâm Đại học Vilnius. Sau hơn 200 năm bị che khuất dưới những lớp sơn, một trong những quần thể bích họa Kitô giáo theo phong cách Baroque lớn nhất còn tồn tại tại vùng Baltic đã được phát hiện bên trong Nhà thờ Thánh Gioan thuộc Đại học Vilnius, Litva.

Tên chính thức của ngôi thánh đường là Nhà thờ Thánh Gioan Tẩy Giả và Thánh Gioan Tông đồ, Thánh sử. Khám phá này không chỉ mang ý nghĩa khảo cổ mà còn có giá trị to lớn đối với đời sống đức tin.

Những bích họa vừa được phát hiện mở ra một hình ảnh gần như nguyên vẹn về đời sống phụng tự Công giáo vào thế kỷ XVIII, đồng thời cung cấp thêm bằng chứng cho thấy Litva từng là một trung tâm quan trọng trong truyền thống nghệ thuật Kitô giáo chung của châu Âu.

Một mảng bích họa thế kỷ XVIII mô tả hình ảnh một người phụ nữ bồng một em bé, với gam màu lạnh, đã dần lộ diện sau khi các lớp sơn phủ về sau được bóc tách tại Nhà thờ Thánh Gioan ở Vilnius.

Các chuyên gia xác nhận rằng hơn 2.000 mét vuông bích họa Baroque nguyên bản vẫn được bảo tồn dưới các lớp sơn phủ, biến nơi đây trở thành một trong những không gian nội thất nhà thờ Baroque nguyên gốc nhất còn tồn tại tại khu vực Baltic.

Kiến trúc Baroque được Giáo hội Công giáo đặc biệt cổ võ từ đầu thế kỷ XVII nhằm đáp lại xu hướng kiến trúc giản lược trong các nhà thờ Tin Lành Luther sau thời kỳ Cải cách.

Khởi nguồn từ Rôma, phong cách này lan rộng khắp Ý, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, trước khi phát triển mạnh tại Áo, Ba Lan và Litva. Ngày nay, Vilnius được mệnh danh là “Rôma của phương Bắc”, bởi nơi đây sở hữu quần thể kiến trúc Baroque lớn nhất tại Trung và Đông Âu.

Khoảnh khắc phát hiện đầy xúc động

Đối với bà Indrė Valkiūnienė, trưởng nhóm bảo tồn, khoảnh khắc đầu tiên nhìn thấy những hình vẽ ẩn dưới lớp sơn đã cho thấy nhóm nghiên cứu đang đứng trước một khám phá đặc biệt.

Bà chia sẻ với EWTN News:

“Việc phát hiện những hình người đầu tiên được vẽ trên tường mang lại cho chúng tôi niềm vui khôn tả. Ngay lập tức, chúng tôi nhận ra rằng các tác phẩm này được thực hiện với trình độ nghệ thuật rất cao.”

Theo bà, kỹ thuật tinh xảo cùng màu sắc sống động cho thấy đây là tác phẩm của những họa sĩ xuất sắc từng hoạt động tại Vilnius vào thế kỷ XVIII.

Bà nói thêm:

“Niềm vui còn lớn hơn nữa khi chúng tôi nhận ra rằng các bích họa gần như không bị chỉnh sửa hay sơn đè cho đến khoảng thập niên thứ ba của thế kỷ XIX. Chúng không bị che phủ vì xuống cấp không thể bảo tồn, nhưng vì người ta chủ ý thay đổi hoàn toàn cách trang trí nội thất của nhà thờ.”

Một mảng họa tiết mang biểu tượng với dải băng màu hồng đất son ghi dòng chữ Latinh “ELEVOR”, cùng hình chim đen đang tung cánh, cũng được phát hiện trên mái vòm của nhà thờ.

Đối với bà Valkiūnienė, những bích họa này không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn là chứng tá sống động về đức tin và nền văn hóa Kitô giáo tại Vilnius cũng như trên toàn Litva.

Bà giải thích:

“Đặc trưng của nghệ thuật Baroque tại Vilnius không chỉ được thể hiện qua kiến trúc mà còn qua toàn bộ ý tưởng nghệ thuật của nội thất các nhà thờ.”

Không gian thánh được kiến tạo như một tổng thể hài hòa, nơi đá cẩm thạch, tượng đắp nổi bằng vữa, các chi tiết dát vàng và những bức bích họa hoành tráng cùng nhau loan báo sứ điệp Tin Mừng.

Các bức họa trên mái vòm vừa được nghiên cứu chính là một phần của chương trình nghệ thuật thống nhất ấy.

Trong lịch sử châu Âu, nhiều nội thất nhà thờ Baroque đã nhiều lần được phục chế hoặc vẽ đè, khiến việc phân biệt tác phẩm nguyên gốc với các lớp bổ sung về sau trở nên rất khó khăn. Riêng tại Nhà thờ Thánh Gioan, các bích họa không bị thay thế mà chỉ đơn giản được che khuất.

Đến nay, các nhà nghiên cứu đã xác định được bố cục những cảnh diễn tả cuộc đời Thánh Gioan Tẩy Giả và Thánh Gioan Thánh sử, đồng thời phục dựng bảng màu nguyên thủy và đánh giá tình trạng bảo tồn của các bích họa. Những dữ liệu này sẽ là nền tảng cho các dự án trùng tu trong tương lai.

Theo bà Valkiūnienė, khám phá này góp phần khẳng định vị trí của Litva trong di sản nghệ thuật Kitô giáo của châu Âu.

Một ngôi thánh đường Dòng Tên giữa lòng Litva

Khám phá càng trở nên đặc biệt khi Nhà thờ Thánh Gioan nằm ngay trong khuôn viên Đại học Vilnius, một trong những trường đại học lâu đời nhất Đông Âu.

Được Dòng Tên thành lập năm 1579, đây từng là một trong 23 đại học Dòng Tên trên toàn châu Âu từ thế kỷ XVI đến XVIII và, trong gần 200 năm, là trường đại học nằm xa nhất về phía đông của châu lục.

Từ đây, trường trở thành một trung tâm quan trọng của nền giáo dục Công giáo trong thời kỳ Phản Cải cách, góp phần định hình đời sống trí thức và thiêng liêng của cả vùng.

Đại học Vilnius cũng gắn liền với một trong những lòng sùng kính nổi bật nhất của Giáo hội hiện đại. Trong số các giáo sư của trường có Chân phước Michał Sopoćko, cha giải tội và linh hướng của Thánh Faustina Kowalska, người đã khích lệ nữ tu ghi lại những thị kiến thần bí và góp phần phổ biến sứ điệp Lòng Thương Xót Chúa trong toàn thể Giáo hội.

Trong nhiều thế kỷ, Nhà thờ Thánh Gioan còn là nơi diễn ra các nghi lễ hoàng gia và những cuộc hội họp của giới quý tộc, phản ánh vị thế trung tâm của ngôi thánh đường trong đời sống tôn giáo cũng như xã hội của Litva.

Không chỉ là phục hồi nghệ thuật

Đối với Cha Aldonas Gudaitis, SJ, tuyên úy Đại học Vilnius, khám phá này vượt xa ý nghĩa của việc tìm lại những bức tranh cổ.

Ngài nói:

“Vẻ đẹp của nghệ thuật Baroque khơi dậy nơi người trẻ lòng yêu mến nghệ thuật.”

Theo cha, chính sự say mê ấy giúp nhiều người khám phá sâu hơn truyền thống nghệ thuật Kitô giáo, đồng thời đánh thức nơi họ niềm quan tâm đến đức tin.

Cha cũng cho rằng việc phục hồi này mang một thông điệp đặc biệt đối với Litva, nơi nhiều nhà thờ đã chịu tổn thất nặng nề trong thời kỳ đất nước bị Liên Xô chiếm đóng.

Trong thời kỳ Xô Viết, Nhà thờ Thánh Gioan bị đóng cửa, không còn được sử dụng cho việc thờ phượng, nhiều hạng mục bị hư hại khi các chức năng tôn giáo bị loại bỏ, và sau đó còn bị biến thành kho chứa hàng.

Theo cha Gudaitis, trên khắp Litva, việc khôi phục những gì từng bị phá hủy hoặc che giấu đã trở thành nguồn hy vọng lớn lao cho nhiều người.

So sánh với Bí tích Hòa giải, cha nói rằng cũng như sự tha thứ giải thoát con người khỏi gánh nặng tội lỗi để bước vào đời sống mới, việc phục hồi nghệ thuật thánh cũng mang lại sự đổi mới thiêng liêng cho các cộng đoàn.

Cha khẳng định:

“Việc phục hồi nghệ thuật trong các nhà thờ làm phong phú đời sống thiêng liêng của con người. Điều đó củng cố niềm hy vọng rằng ngay cả một thời kỳ chiếm đóng đầy bạo lực cũng không thể hủy diệt những gì là đẹp đẽ và đáng trân quý.”

Có lẽ chính thông điệp ấy sẽ trở thành di sản lớn lao nhất của khám phá này.

Không chỉ hé mở một trong những quần thể bích họa Baroque lớn nhất còn tồn tại tại vùng Baltic, những bức bích họa từng bị che giấu trong Nhà thờ Thánh Gioan còn nhắc nhớ các tín hữu rằng: vẻ đẹp được sáng tạo để tôn vinh Thiên Chúa có thể trường tồn qua chiến tranh, những thời kỳ bị chiếm đóng và mọi đổi thay của thời đại, kiên nhẫn chờ đợi để tiếp tục khơi dậy đức tin nơi các thế hệ mai sau.

Chuyển ngữ từ EWTN NEWS